Từng gắn bó mật thiết với hệ thống tàu điện chạy qua năm cửa ô Hà Nội nhiều thập kỷ trước, Xẩm tàu điện là một phần ký ức văn hóa bình dị của người dân Thủ đô. Thông qua dự án “Leng Keng Hà Nội” diễn ra tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, loại hình diễn xướng dân gian này được tái hiện sinh động bằng sự kết hợp giữa âm thanh, mùi hương và nghệ thuật sắp đặt ánh sáng.
Sân khấu di động trên những tuyến tàu điện cổ
Trong ký ức đô thị của người Hà Nội thế kỷ trước, tiếng chuông tàu điện leng keng là một thanh âm quen thuộc gắn liền với nhịp sinh hoạt thường nhật. Hệ thống tàu điện khi đó vận hành chậm rãi qua năm cửa ô, kết nối các khu phố cổ, những bến xe và các khu chợ sầm uất của mảnh đất Tràng An.
Trên những toa tàu bình dân ấy, hát Xẩm đã tìm thấy một không gian biểu diễn đặc biệt, thường được ví như một sân khấu di động giữa lòng phố thị. Các nghệ nhân Xẩm mang theo cây đàn nhị, cặp phách tre lên tàu và cất tiếng hát phục vụ hành khách suốt dọc hành trình. Những câu chuyện đời thường, nỗi niềm thế sự được chuyển tải qua giọng ca mộc mạc, nương theo tiếng chuông tàu vang vọng mà đi sâu vào đời sống tinh thần của nhiều thế hệ người dân Thủ đô.
Dấu ấn di sản trước sự biến chuyển của đô thị
Khi quá trình phát triển hạ tầng giao thông diễn ra mạnh mẽ và những tuyến tàu điện chính thức ngừng vận hành, tiếng chuông leng keng dần lùi vào quá khứ. Việc mất đi không gian diễn xướng gắn bó bao đời khiến Xẩm tàu điện rơi vào trạng thái vắng bóng trong đời sống công cộng, chủ yếu chỉ còn được nhắc đến qua tư liệu lịch sử và lời kể của lớp người đi trước.
Sự gián đoạn về môi trường thực hành khiến loại hình nghệ thuật này trở nên mới mẻ, thậm chí xa lạ đối với bộ phận lớn công chúng trẻ hiện nay. Tuy nhiên, giới nghiên cứu và những người thực hành văn hóa nhận định rằng các giá trị nghệ thuật dân gian vẫn luôn ẩn chứa sức sống riêng, sẵn sàng tiếp nối nếu tìm được hình thức biểu đạt phù hợp với bối cảnh xã hội hiện đại.
Tái hiện không gian Xẩm tàu điện tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam
Nỗ lực đưa di sản trở lại với công chúng được cụ thể hóa qua dự án “Leng Keng Hà Nội” tổ chức tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Thay vì dàn dựng một chương trình biểu diễn thuần túy trên sân khấu thông thường, ban tổ chức đã thiết kế một không gian giàu tính tương tác, đưa người xem bước thẳng vào bối cảnh văn hóa của Hà Nội xưa.
Tại đây, ký ức về những chuyến tàu điện được đánh thức thông qua sự phối hợp hài hòa giữa thính giác, khứu giác và thị giác. Tiếng bánh sắt ma sát trên đường ray, tiếng chuông tàu vang lên giữa khoảng tối, mùi hương gợi nhắc phố cũ hòa cùng tiếng đàn nhị và làn điệu Xẩm truyền thống đã tạo nên một khung cảnh chân thực. Cách sắp đặt này giúp khán giả trực tiếp cảm nhận bầu không khí sinh hoạt của đô thị xưa thay vì chỉ quan sát từ xa.
Kết nối giá trị truyền thống với khán giả đương đại
Sự xuất hiện của Xẩm tàu điện trong không gian trưng bày và trải nghiệm mới đã mở ra nhịp cầu giao thoa giữa quá khứ và hiện tại. Người tham dự có điều kiện lắng nghe trọn vẹn từng ca từ, cảm nhận chiều sâu nghệ thuật cũng như câu chuyện lịch sử đằng sau mỗi làn điệu dân gian.
Thông qua dự án “Leng Keng Hà Nội”, nghệ thuật Xẩm tàu điện chứng minh khả năng thích ứng và sức lan tỏa trong đời sống văn hóa hôm nay. Khi được giới thiệu bằng tư duy tổ chức mới mẻ và sự trân trọng giá trị nguyên bản, những thanh âm của một thời tàu điện xưa tiếp tục được lưu giữ, góp phần bồi đắp đời sống tinh thần cho công chúng Thủ đô.
