Từ những nghệ nhân gắn bó với Hát Then đến thế hệ trẻ đang tìm hiểu di sản, hành trình tại Thái Nguyên đặt ra vấn đề về sự tiếp nối các giá trị văn hóa truyền thống. Trong tập thứ tư của tuyến nội dung “Theo dấu nhịp Then” tại fanpage chính thức của “Then Thức”, chiến dịch Then Thức giới thiệu những hình thức gìn giữ và trao truyền di sản thông qua hoạt động cộng đồng, giáo dục, du lịch và chính sách địa phương.
Thái Nguyên trong dòng chảy di sản Then
Năm 2019, “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Theo hồ sơ di sản, Then được thực hành chủ yếu tại 11 tỉnh, trong đó có Thái Nguyên. Việc ghi danh góp phần ghi nhận giá trị của loại hình nghệ thuật gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của các cộng đồng Tày, Nùng, Thái, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo vệ và trao truyền di sản trong bối cảnh xã hội thay đổi.

Trong đời sống cộng đồng, Then vượt ra ngoài phạm vi một hình thức ca hát hay biểu diễn âm nhạc. Đây còn là thực hành nghi lễ phản ánh quan niệm của người Tày, Nùng, Thái về con người, thế giới tự nhiên và vũ trụ. Ở các nghi lễ, thầy Then sử dụng tiếng dân tộc, vừa hát vừa gảy đàn Tính, kết hợp chùm xóc nhạc và những vật dụng nghi lễ để gửi gắm lời cầu an, cầu mùa, chữa bệnh hoặc chúc mừng năm mới. Vì vậy, việc tìm hiểu Hát Then cũng gắn với việc tiếp cận hệ thống tri thức, phong tục và sinh hoạt tinh thần của cộng đồng.

Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tỉnh Thái Nguyên hiện nay bao gồm cả địa bàn tỉnh Bắc Kạn trước đây. Sự thay đổi về địa giới khiến phạm vi tìm hiểu di sản Then tại địa phương được mở rộng, bao quát các hoạt động thực hành và bảo tồn ở cả khu vực phía Nam lẫn phía Bắc tỉnh hiện nay. Đây cũng là cơ sở để nhìn nhận Thái Nguyên trong mối liên hệ với những vùng văn hóa có sự hiện diện lâu đời của cộng đồng Tày, Nùng.
Từ tư liệu chữ Nôm Tày đến câu lạc bộ thôn bản
Một trong những hướng gìn giữ được nhắc đến trong hành trình tại Thái Nguyên là lưu giữ các trang chữ Nôm Tày. Tư liệu chữ viết có vai trò ghi lại tri thức, lời Then và những dấu vết văn hóa được cộng đồng truyền qua nhiều thế hệ. Việc quan tâm đến nguồn tư liệu này góp phần bảo vệ một phần nền tảng tri thức gắn với thực hành Then, đồng thời tạo điều kiện để thế hệ sau tìm hiểu di sản từ những ghi chép thuộc về cộng đồng.

Song song với việc lưu giữ tư liệu, các câu lạc bộ tại thôn bản tạo môi trường để người dân gặp gỡ, thực hành và truyền dạy Hát Then. Hoạt động tại cộng đồng giúp di sản tiếp tục gắn với đời sống thường ngày, thay vì chỉ xuất hiện trong những dịp biểu diễn hoặc sự kiện văn hóa. Những người am hiểu Then có cơ hội chia sẻ kinh nghiệm, hướng dẫn lời hát và cách sử dụng nhạc cụ; người trẻ cũng có thêm điều kiện lắng nghe, học hỏi và tham gia sinh hoạt cùng các thành viên.
Hai phương thức này cho thấy việc bảo tồn cần sự kết hợp giữa lưu giữ dấu tích văn hóa và duy trì thực hành. Tư liệu hỗ trợ việc nhận diện, nghiên cứu di sản, trong khi câu lạc bộ tạo môi trường để những giá trị ấy được tiếp nối qua hoạt động cụ thể. Mỗi hình thức có vai trò riêng, cùng hướng đến việc duy trì sự hiện diện của Hát Then trong cộng đồng.
Đưa Hát Then đến trường học và hoạt động du lịch
Bên cạnh cộng đồng thôn bản, trường phổ thông là một địa điểm được đề cập trong hành trình trao truyền Then tại Thái Nguyên. Các lớp học trong trường mở ra cơ hội để học sinh tiếp xúc với nghệ thuật truyền thống ngay trong môi trường giáo dục. Khi Hát Then được giới thiệu qua hoạt động học tập, người trẻ có thể từng bước làm quen với làn điệu, nhạc cụ và bối cảnh văn hóa của loại hình này. Đây cũng là cách kết nối tri thức địa phương với quá trình học hỏi của thế hệ tiếp nối.

Việc đưa di sản vào trường học đòi hỏi nội dung truyền dạy phù hợp với lứa tuổi và điều kiện tổ chức. Từ việc giới thiệu những đặc điểm cơ bản đến tạo cơ hội thực hành, mỗi hoạt động có thể góp phần giúp học sinh hiểu rằng Hát Then vừa là nghệ thuật trình diễn, vừa gắn với tín ngưỡng và sinh hoạt của cộng đồng. Qua đó, di sản được tiếp cận như một phần của văn hóa sống, thay vì chỉ là kiến thức được nhắc đến trong tài liệu.
Du lịch cộng đồng cũng được đề cập như một hướng phát huy giá trị Then tại địa phương. Trong mô hình này, hoạt động giới thiệu di sản có thể gắn với trải nghiệm văn hóa và sự tham gia của chính cộng đồng sở hữu di sản. Hát Then vì vậy có thêm cơ hội tiếp cận khách tham quan, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo đảm tính phù hợp với bối cảnh thực hành và vai trò của người dân địa phương. Việc kết nối di sản với du lịch cần dựa trên sự tôn trọng tập quán, chủ thể văn hóa và ý nghĩa vốn có của loại hình nghệ thuật.
Chính sách địa phương và hành trình trao truyền liên tục
Ngoài các hoạt động tại cộng đồng, trường học và điểm du lịch, chính sách hỗ trợ của địa phương là một yếu tố được nhắc đến trong câu chuyện bảo tồn Then tại Thái Nguyên. Những định hướng và nguồn lực phù hợp có thể tạo điều kiện cho hoạt động truyền dạy, sinh hoạt câu lạc bộ, lưu giữ tư liệu và tổ chức chương trình giới thiệu di sản. Đây là nền tảng để các sáng kiến ở cơ sở có thêm điều kiện duy trì, đồng thời góp phần kết nối các hoạt động bảo tồn trong phạm vi rộng hơn.

Đặt Thái Nguyên bên cạnh Cao Bằng, Lạng Sơn và Tuyên Quang, tuyến nội dung “Theo dấu nhịp Then” cho thấy di sản được gìn giữ bằng nhiều phương thức. Có địa phương chú trọng tư liệu chữ cổ và truyền dạy; nơi khác phát huy vai trò của câu lạc bộ, trường học, du lịch cộng đồng hoặc chính sách hỗ trợ. Sự khác biệt phản ánh điều kiện văn hóa và cách lựa chọn của từng cộng đồng, thay vì một mô hình chung có thể áp dụng giống nhau ở mọi nơi.
Điểm kết nối giữa những cách làm ấy nằm ở sự tham gia của cộng đồng và khả năng trao truyền qua các thế hệ. Khi người am hiểu di sản tiếp tục thực hành, khi người trẻ có cơ hội học hỏi và khi các thiết chế địa phương tạo điều kiện cho hoạt động văn hóa, Hát Then có thêm cơ sở hiện diện trong đời sống hiện tại. Hành trình tại Thái Nguyên vì thế bổ sung một lát cắt về cách di sản được gìn giữ: từ trang chữ Nôm Tày đến lớp học, câu lạc bộ, hoạt động du lịch và chính sách hỗ trợ.
Quỳnh Châu









