Hình thành và phát triển song hành cùng hệ thống tàu điện Hà Nội trong giai đoạn 1900 – 1992, Xẩm tàu điện sở hữu những đặc điểm riêng biệt về ca từ, tiết tấu, trang phục lẫn nhạc cụ biểu diễn, phản ánh chân thực diện mạo đời sống thị dân và người lao động Thủ đô một thời.
Bối cảnh hình thành gắn liền với mạng lưới tàu điện Thủ đô
Ra đời vào đầu thế kỷ XX như một nhánh phát triển muộn của nghệ thuật Xẩm cổ, Xẩm tàu điện tồn tại gắn liền với sự vận hành của hệ thống tàu điện Hà Nội từ năm 1900 cho đến khi chính thức ngừng hoạt động vào năm 1992. Xuất phát từ trạm trung tâm tại khu vực Bờ Hồ, các tuyến tàu điện tỏa đi khắp nhiều hướng như Yên Phụ, chợ Bưởi, chợ Mơ, Cầu Giấy, Hà Đông hay Vọng, tạo thành trục giao thông kết nối vùng nông thôn ngoại vi với khu vực nội thành sầm uất.
Trong suốt gần một thế kỷ, những chuyến tàu chạy qua 36 phố phường đồng thời trở thành không gian biểu diễn quen thuộc của các nghệ nhân hát Xẩm. Bên cạnh việc phục vụ hành khách đi lại hằng ngày, các làn điệu Xẩm trên tàu còn đóng vai trò như tiếng nói sẻ chia tâm tình với tầng lớp lao động nghèo, những người buôn bán tần tảo gắn bó với nhịp sống phố thị Hà Nội.
Ca từ trau chuốt và sự giao thoa với thi ca đương đại
Khác với sắc thái bỗ bã, dân gian và hóm hỉnh thường thấy ở Xẩm chợ hay Xẩm lễ hội, Xẩm tàu điện chú trọng giữ gìn hệ thống ca từ đẹp, trau chuốt và mang nét thanh lịch phù hợp với thị hiếu của công chúng đô thị. Những tác phẩm tiêu biểu như “Vui nhất Hà thành”, “Mục hạ vô nhân”, “Anh Khóa” hay “Lỡ bước sang ngang” từng vang lên thường xuyên trên các chuyến tàu ngược xuôi khắp thành phố.
Để làm phong phú nội dung biểu diễn, nhiều nghệ nhân đã khéo léo phổ làn điệu Xẩm cho các tác phẩm thơ được công chúng đương thời yêu thích, nổi bật là thơ của Á Nam Trần Tuấn Khải và Nguyễn Bính với các bài như “Anh Khóa”, “Trăng sáng vườn chè” hay “Lỡ bước sang ngang”. Do thể thơ lục bát có sự tương thích cao về nhịp điệu, các nghệ nhân còn vận dụng linh hoạt thêm nhiều làn điệu dân gian khác như trống quân, Xẩm chợ hay điệu huê tình đan xen vào làn điệu chính, kết hợp cùng các đoạn tự sáng tác theo cảm xúc thực tế để tạo sức hấp dẫn cho người nghe.

Tiết tấu rộn ràng và sự tối giản trong phương thức biểu diễn
Đặc thù của môi trường diễn xướng trên tàu điện là tính cơ động cao do các chuyến tàu vận hành liên tục trên những cung đường ngắn từ Bờ Hồ đi Cửa Nam, chợ Hôm, Cầu Giấy hay Hà Đông. Hành khách đi tàu thường bận rộn với công việc buôn bán, đi lại nên quỹ thời gian thưởng thức hạn chế, buộc các nghệ nhân phải liên tục chuyển toa, đổi chuyến để tiếp cận nhóm khán giả mới.
Yêu cầu thực tế này khiến cấu trúc của Xẩm tàu điện có nhiều điều chỉnh so với Xẩm truyền thống. Các đoạn hát được thu gọn về độ dài, nội dung thay đổi liên tục nhằm tránh sự lặp lại nhàm chán cho những hành khách đi tàu thường xuyên, đồng thời tiết tấu được đẩy nhanh và rộn ràng hơn để hòa nhịp với tốc độ di chuyển của phố thị. Do tính chất di chuyển liên tục trên không gian hẹp, bộ nhạc khí của Xẩm tàu điện cũng được tối giản tối đa, chủ yếu chỉ sử dụng đàn nhị hồ và song loan do một vài nghệ nhân đảm nhiệm việc vừa kéo đàn vừa hát.
Diện mạo trang phục mang dấu ấn thị dân tân thời
Môi trường biểu diễn mang tính đô thị hóa cao đã tạo nên sự khác biệt rõ rệt về trang phục của các nghệ nhân Xẩm tàu điện so với không gian diễn tấu dân gian truyền thống. Các nghệ sĩ nam thường lựa chọn quần áo nâu giản dị, vào mùa lạnh khoác thêm áo veston bên ngoài, đầu đội mũ cát và đeo kính đen nhằm tạo phong thái tự tại, giữ sự kín đáo trước những định kiến xã hội đương thời đối với nghề hát rong.
Trong khi đó, các nghệ sĩ nữ thường diện trang phục áo tối màu như nâu hoặc ghi kết hợp cùng áo yếm sáng màu bên trong và váy lưng lửng ngang đầu gối. Diện mạo mang hơi hướng tân thời này từng gợi liên tưởng tới hình ảnh các nhân vật đô thị trong tác phẩm văn học “Số đỏ” của nhà văn Vũ Trọng Phụng. Khi những tuyến tàu điện chính thức khép lại hành trình vào năm 1992, toàn bộ không gian diễn xướng cùng phong cách nghệ thuật đặc trưng của Xẩm tàu điện cũng lùi vào dĩ vãng, trở thành một phần ký ức văn hóa đặc sắc trong lịch sử âm nhạc dân gian Hà Nội.









