Từng được nghe và học hỏi tiếng hò từ mẹ mình – Nghệ nhân Kim Nhụy, từ cách người xưa dùng câu hò để giao duyên đến mong muốn tiếng hò dân gian tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, những chia sẻ của nghệ nhân Nguyễn Thị Song Anh trong dự án “Hẹn Hò Đồng Tháp” gợi mở câu chuyện về sức sống của một loại hình văn hóa được gìn giữ qua sự trao truyền giữa các thế hệ.
Tiếp nối câu hò từ người mẹ nghệ nhân
Với nghệ nhân Nguyễn Thị Song Anh, Hò Đồng Tháp gắn với câu chuyện của gia đình. Bà là con gái duy nhất của nghệ nhân Kim Nhụy, người được biết đến với những đóng góp trong việc đưa làn điệu dân gian này đến gần hơn với công chúng. Nghệ nhân Kim Nhụy từng tham gia Đoàn Văn công Nam Bộ sau khi tập kết ra Bắc. Năm 1958, tiếng hò Đồng Tháp do bà thể hiện được phát trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam, góp phần đưa làn điệu mang âm hưởng miền Tây Nam Bộ đến với đông đảo người nghe.
Những câu hò vì thế được trao truyền trong gia đình Song Anh trước khi tiếp tục được giới thiệu đến những người yêu thích văn hóa dân gian. Câu chuyện của hai thế hệ cũng cho thấy việc gìn giữ một loại hình nghệ thuật truyền thống cần có những người thực hành, hiểu đặc trưng của làn điệu và sẵn sàng hướng dẫn người đến sau. Nghệ nhân Nguyễn Thị Song Anh từng phối hợp với ngành văn hóa tỉnh Đồng Tháp mở lớp dạy Hò Đồng Tháp cho các đơn vị trong tỉnh. Bà bày tỏ niềm vui khi những người học tiếp nhận và thực hành được điệu hò, qua đó tiếp nối nguyện vọng của mẹ mình là truyền lại lối hò Đồng Tháp bản gốc cho thế hệ kế tiếp.
Công việc truyền dạy đặt nghệ nhân trước một nhiệm vụ cụ thể: giúp người học hiểu cách vận dụng lời ca, nắm bắt nhịp điệu và cảm nhận đặc trưng của lối hò. Bởi với Hò Đồng Tháp, việc học thuộc lời chưa phải là tất cả. Người thực hành còn cần hiểu cách một câu hò được cất lên, cách người nghe đáp lại và ý nghĩa của sự tương tác giữa hai bên.
Hò đối đáp – khi vần điệu gửi gắm tình cảm
Trong cuộc trò chuyện cùng dự án “Hẹn Hò Đồng Tháp”, nghệ nhân Nguyễn Thị Song Anh giải thích về hình thức hò đối đáp, vốn gắn với cách người xưa dùng lời ca để giao duyên. Bà chia sẻ: “Nam hò 1 câu, nữ hò 1 câu, đối đáp qua lại với nhau, rồi tình cảm đưa đẩy. Đó là hình thức giao duyên. 1 người cất giọng lên trong cuộc hò, hò cũng có vẫn điệu giống như những bài thơ, có thể có thanh trắc thanh bằng, nhưng thường có vần điệu và có ý tứ. Người đáp lời có được vần điệu như vậy hay không, có được ý tứ hay không thì lúc đó mới biết là có được lòng nhau hay không”.
Qua lời giải thích của bà, hò đối đáp hiện lên như một cuộc trò chuyện có sự tiếp nối. Người cất lời trước đưa ra câu hò; người còn lại cần tìm lời đáp phù hợp cả về vần điệu lẫn ý tứ. Sự khéo léo nằm ở khả năng ứng đối, nhưng điều làm nên ý nghĩa của cuộc hò còn là cảm xúc được gửi gắm giữa những người tham gia.
Đây cũng là một trong những điểm gặp gỡ giữa câu chuyện của nghệ nhân Song Anh và dự án “Hẹn Hò Đồng Tháp”. Dự án mang thông điệp “Vang tiếng Hò, tỏ tiếng lòng”, hướng đến việc giúp người trẻ nhận diện, tìm hiểu và trải nghiệm Hò Đồng Tháp qua những câu chuyện về con người và văn hóa địa phương.
Sự hạnh phúc đến tột cùng: “Chắc là cô sẽ sung sướng dữ lắm!”
Khi “Hò hẹn Đồng Tháp” đặt câu hỏi: “Nếu hôm nay có một bạn trẻ đáp lại câu hò của cô thì cô sẽ thấy sao?”, nghệ nhân Nguyễn Thị Song Anh hạnh phúc: “Nói làm cô muốn khóc luôn đó, chắc là cô sẽ sung sướng dữ lắm!”.
Câu trả lời chân thành ấy trở thành điểm nhấn trong cuộc trò chuyện. Với nghệ nhân, việc một người trẻ đáp lại câu hò có thể mang ý nghĩa lớn hơn một lần thử sức với nghệ thuật dân gian. Đó còn là dấu hiệu cho thấy tiếng hò mà cô dành thời gian gìn giữ và truyền dạy vẫn có người muốn lắng nghe, tìm hiểu và tiếp nối.
Đặt câu hỏi dành cho nghệ nhân trong bối cảnh đó, “Hẹn Hò Đồng Tháp” tạo ra cơ hội để câu chuyện bảo tồn di sản được kể từ cảm xúc của người trong cuộc. Thay vì chỉ nói về sự cần thiết phải gìn giữ văn hóa truyền thống, dự án cho thấy điều mà một người đang truyền dạy di sản thực sự mong đợi: có thêm người hiểu, yêu thích và sẵn sàng cất lời.
Từ người gìn giữ di sản đến cuộc hẹn với thế hệ trẻ
Hò Đồng Tháp được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2018. Việc ghi danh góp phần xác lập giá trị của loại hình nghệ thuật dân gian này, nhưng sự tiếp nối trong đời sống còn cần những người thực hành và truyền dạy. Trong câu chuyện ấy, nghệ nhân Nguyễn Thị Song Anh là một trong những người tiếp tục đưa điệu hò đến với người học và công chúng.
Nếu công việc truyền dạy tạo điều kiện để người học tiếp cận Hò Đồng Tháp trực tiếp, dự án “Hẹn Hò Đồng Tháp” lựa chọn cách kể chuyện bằng ngôn ngữ truyền thông hướng đến người trẻ. Dự án xây dựng nội dung theo ba chặng “Hò tỏ lời”, “Hò tỏ lòng” và “Hò tỏ tình”, lần lượt hướng đến nhận diện, tìm hiểu và trải nghiệm tiếng hò.
Từ câu chuyện của người mẹ Kim Nhụy đến những hoạt động truyền dạy của nghệ nhân Nguyễn Thị Song Anh, hành trình của Hò Đồng Tháp cho thấy vai trò của sự trao truyền giữa các thế hệ. Còn với “Hẹn Hò Đồng Tháp”, lời mời cất lên một câu hò và tìm lời đáp không chỉ là cách tiếp cận một loại hình dân gian, mà còn mở ra cơ hội để người trẻ chủ động bước vào câu chuyện văn hóa của quê hương.
PhuongA.Nguyen Vu
