Từ những đại đô thị châu Âu đến Hà Nội “ngổn ngang đến thú vị”, kiến trúc sư Trung Mai – người ba lần đoạt giải Europan và có hai tác phẩm được chọn trưng bày tại Venice Architecture Biennale 2025 – không chỉ kiến tạo công trình, mà còn lý thuyết hóa đô thị như một thực thể sống. Với anh, kiến trúc không đơn thuần là hình khối xây dựng, mà là sự đối thoại giữa thời gian, ký ức và khả thể tương lai – một hành trình mang đậm tính cá nhân, nhưng cũng đầy bao dung cho những khác biệt của tập thể.
Một thành phố không từ bỏ mình
Sau nhiều năm học tập và làm việc tại Pháp và Đức, Trung Mai chọn Hà Nội làm trung tâm sáng tạo – không phải vì đây là thành phố dễ hiểu, mà vì sự lộn xộn, bất toàn và tùy biến của nó chính là điều hấp dẫn. “Tôi không nghĩ mình yêu Hà Nội nhất,” anh nói, “nhưng tôi biết nó truyền cảm hứng cho tôi theo cách không nơi nào khác làm được.” Với Trung Mai, sự chồng lấn giữa quá khứ – hiện tại – vị lai trong đô thị không phải là vấn đề, mà là nguồn nguyên liệu để khai thác những cấu trúc mang tính thích ứng.
Thành phố mà anh nhìn thấy là một bản đồ sống động của ký ức và giải pháp: nơi mọi thứ đều có thể được lý thuyết hóa, gọi tên, và tiếp diễn – không theo một mô hình cứng nhắc, mà bằng sự linh hoạt đã trở thành bản sắc. “Tôi vẫn nghĩ mỗi kiến trúc sư đều có một thành phố của riêng mình,” anh nói. “Và dù đôi lúc muốn rời đi, tôi biết thành phố này vẫn chưa từ bỏ mình.”
Kiến trúc không chỉ để xây dựng
Với Trung Mai, kiến trúc không nhất thiết phải luôn kết thúc bằng việc xây dựng. Nó có thể là một lý tưởng, một kịch bản, hay một khả thể mở ra những hình thức tư duy khác về không gian. Điều đó thể hiện rõ trong các tác phẩm của anh như The Grid hay House of Forest, nơi ánh sáng không chỉ là công cụ chiếu sáng mà là một “chất liệu” sống động – để dẫn dắt, để gợi nhắc, để hòa vào cảnh quan. Thậm chí, những công trình ấy có thể “biến mất”, nhường chỗ cho thiên nhiên, hoặc trở thành nơi trú ngụ của những loài chim di cư – một loại kiến trúc có thể sống, thở, tàn lụi như sinh vật.
Cái nhìn này gắn liền với một nguyên lý lớn hơn mà anh theo đuổi: chủ nghĩa tùy biến (ad hocism) – tức đối thoại với cái đã có thay vì áp đặt từ lý thuyết. “Không có công trình nào đúng mãi mãi,” anh nói, “chỉ cần người ta còn nói về nó, tức là nó vẫn còn sống.”
Ký ức đô thị và đối thoại liên thế hệ
Một trong những luận điểm sâu sắc nhất của Trung Mai là về sự tiếp nối của ký ức đô thị – không theo tuyến tính, mà theo lớp lang, giao thoa. “Mỗi công trình đều gắn với ký ức của một thế hệ,” anh lý giải, “và sẽ rất bất công nếu ta cho rằng ký ức của thế hệ này quan trọng hơn thế hệ khác.” Lấy ví dụ từ toà nhà Hàm Cá Mập ở Hồ Gươm – bị nhiều người xem là “vết sẹo” trong cảnh quan thủ đô – Trung Mai nhìn nhận nó như một biểu tượng tự nhiên trong ký ức của thế hệ anh, dù nó không tồn tại trong ký ức của ông bà hay con cháu sau này.
Cũng như Nhà thờ Đức Bà Paris khi bị cháy, rất nhiều người tiếc thương dù chưa từng đến đó – điều này cho thấy: kiến trúc, nếu chạm được vào tầng ký ức tập thể, có thể vượt khỏi giới hạn vật lý. Và ký ức, với anh, không cần phải là một điều cụ thể – nó có thể là một cảm xúc, một ánh nhìn, một tiếng vang xa xăm từ đời sống đô thị.
Xây dựng để có thể biến mất
Ba nguyên lý bền vững trong kiến trúc mà Trung Mai theo đuổi – thích ứng, đảo chiều và tái sử dụng – phản ánh rõ ràng triết lý thực hành của anh. Tái sử dụng vật liệu, cấu trúc cũ, thậm chí cả công năng, không chỉ là giải pháp sinh thái mà còn là thái độ – một sự tôn trọng với những gì đã tồn tại. “Không có nghĩa tôi tin vào quá khứ hơn tương lai,” anh nói, “nhưng mọi thứ đều có thể được tiếp diễn, nếu ta nhìn nó như một dòng chảy thay vì một sự đứt gãy.”
Điều này cũng đúng với ánh sáng – thứ mà Trung không xem là phụ trợ, mà là nhân vật: có lúc dẫn đường, có lúc khuếch đại cấu trúc, có lúc chỉ để tôn vinh bóng tối. Từ đó, không gian không chỉ là khối tích, mà là mối quan hệ – giữa con người, vật liệu, thiên nhiên và cả những khả thể chưa diễn ra.
Hà Nội: thành phố giữa Anthropocene
Trung Mai không nghĩ Hà Nội là đại diện tiêu biểu của kỷ nguyên Anthropocene – vốn đặc trưng bởi tác động mạnh mẽ của con người lên địa chất. Với anh, Hà Nội chưa từng công nghiệp hóa theo cách phương Tây hiểu, nhưng lại đang bị “phồn vinh hóa” bởi các hệ quy chiếu mới. Sự biến mất của các công trình hiện đại, những khu tập thể từng là biểu tượng, là minh chứng cho một thiếu vắng đáng tiếc: đối thoại liên thế hệ. Mỗi thế hệ có thẩm mỹ, lý tưởng và kỳ vọng riêng. Khi không có sự nối tiếp, kiến trúc trở thành nạn nhân của những cuộc thay máu chóng vánh.
Tuy nhiên, Trung Mai không bài bác sự thay đổi. Điều anh lo ngại là sự thiếu vắng đối thoại trong quá trình thay đổi ấy. “Sự thay thế không xấu, nhưng phải có người đặt câu hỏi,” anh nhấn mạnh. Và khi không có ai đặt câu hỏi, kiến trúc không còn là một hành vi có tư duy – nó chỉ còn là sản phẩm.
Nếu một ngày công trình biến mất?
“Tôi không kỳ vọng điều gì,” anh thẳng thắn, “vì có thể sự biến mất chính là phần vĩnh cửu cuối cùng của kiến trúc.” Nhưng nếu được nhớ đến, anh hy vọng đó không phải là vì vẻ ngoài của công trình, mà vì khả năng khiến con người suy nghĩ, chất vấn, cảm nhận – bằng cách này hay cách khác. Một công trình có thể đúng trong quá khứ nhưng sai trong hiện tại. Nhưng nếu vẫn còn người nói về nó, phản biện nó, tức là nó vẫn đang sống. Và như thế, kiến trúc ấy chưa từng chết.
Có thể ngày mai, vết tích vật lý sẽ bị xóa bỏ hoàn toàn – không còn mặt bằng, mặt đứng, không còn phác thảo lưu trữ. Nhưng điều còn lại sẽ là một đoạn hội thoại chưa dứt – nơi người ta vẫn có thể nhắc đến nó bằng nhiều cách: trong một bài viết, một lớp học, một khung hình điện ảnh hay đơn giản là một câu hỏi bất chợt giữa đô thị đang đổi thay. Đó chính là cách một công trình tiếp tục hiện diện – bằng ký ức, và bằng khả năng khơi dậy nhận thức về cái đẹp, cái đúng và cả cái sai.
Ở Trung Mai, ta thấy một hình mẫu mới của kiến trúc sư thế kỷ 21 – không đơn thuần là người dựng nên hình khối, mà là người kiến tạo đối thoại, người sống cùng đô thị như thể đó là một phần máu thịt. Với anh, kiến trúc không bắt buộc phải tồn tại bằng bê tông hay thép. Nó có thể chỉ là một làn ánh sáng, một câu chuyện, một ký ức chưa kịp đặt tên. Và nếu chúng ta vẫn còn nhắc đến nó, vẫn còn tranh cãi, vẫn còn nhớ, thì công trình ấy – theo đúng nghĩa đen – vẫn còn sống mãi.
